Iwan Czaj jest starosłowiańską herbatą, a w zasadzie herbatką, ponieważ roślina z jakiej się ją przygotowuje to wierzbówka kiprzyca (ros. иван-чай). Jej historia sięga średniowiecza, ponieważ wspomina się o niej już w kronikach z XII wieku. Obecnie w Rosji herbatkę określa się jako koporskij czaj, na pamiątkę wsi, która została założona przez Aleksandra Newskiego (świętego prawosławnego, księcia Nowogrodu Wielkiego). Określenie iwan czaj zostało nadane herbatce w XVII wieku. Do tego czasu znachorzy nazywali ją zielem z boru. Napar z liści wierzbówki pomagał ludziom na bóle głowy czy w różnego rodzaju zapaleniach. Na uwagę zasługuje także fakt, że roślina miała także inne określenia, np. chlebnica (ros. хлебница) czy mielnicznik (ros. мельничник). Było to związane z tym, że jej starte korzenie były dodawane do mąki, z której potem był wypiekany chleb. Zioło to posiada wiele wartościowych składników, m.in. pektyny, potas, bioflawonoidy. Pomaga w walce z chorobami skóry. Wszystko to jest to dowodem na jej popularność, pożyteczność i wszechstronność.
Szczególną popularność zyskał iwan czaj we wsi Koporje (ros. Копорье) niedaleko Petersburga. Stąd jej aktualna rosyjska nazwa. Ciekawy jest także fakt, że herbata z wierzbówki ceniona była nie tylko przez Rosjan, ale także przez mieszkańców Syberii, Holendrów, Duńczyków czy Dońskich Kozaków. Po jakimś czasie iwan czaj był jednym z najważniejszych produktów, eksportowanych z kraju: do Anglii oraz innych krajów Europy, gdzie był także bardzo znany i ceniony (na równi z perskimi dywanami czy chińskim jedwabiem).
Iwan czaj był tak popularny a przede wszystkim podobny do klasycznej herbaty, że nieuczciwi kupcy sprzedawali liście wierzbówki wymieszane z herbatą jako ekskluzywny chiński produkt. Na uwagę zasługuje także fakt, że do 1941 roku w Rosji dodawanie do liści herbaty jakichkolwiek innych roślin uważane było za fałszerstwo i oszustwo. Wszystko to nie zakłóciło popularności iwan czaju, i już w XIX wieku był on konkurencją dla herbaty importowanej z Indii. Wielka Brytania, która pomimo tego, że właśnie w tym kraju posiadała swoje plantacje, kupowała ogromne ilości rosyjskiej herbaty. W związku z tym, pod koniec XIX wieku, kiedy jej popularność była na prawdę duża i zaczęła negatywnie wpływać na potęgę finansową Wschodnioindyjskiej Kompanii, wywołała ona skandal, w którym rozsiała plotkę, że Rosjanie zatruwają swoją herbatkę białą glinką, która szkodzi zdrowiu. W związku z tym napar z wierzbówki stopniowo tracił na popularności, a po 1917 roku, czyli okresie po rewolucji w Rosji, całkowicie zakończył się eksport iwan czaju.
 |
| Matrioszki - strażniczki rosyjskiej herbaty :) |
Kiedy pierwszy raz usłyszałem nazwę tej herbatki, skojarzyła mi się jednoznacznie - z popularnym w Rosji imieniem
Iwan. Jednak zastanawiało mnie, skąd wzięły się tak ogromne różnice w nazwie samej rośliny w języku rosyjskim i polskim: iwan-czaj a wierzbówka kiprzyca. I mogę powiedzieć, że nagle mnie olśniło:
wierzba to po rosyjsku
iwa (
ива). W takim razie uważam, że różnica jest... o wiele mniejsza :) Ciekawą interpretację nazwy rośliny i naparu wyjaśnia jedna z legend, której tłumaczenie chciałbym w tym miejscu przytoczyć:
Dawno, dawno temu, we wsi niedaleko Petersburga żył chłopak imieniem Iwan, który lubił stroić się w swoją czerwoną koszulę. Sąsiedzi często widywali go w lesie oraz na jego skraju, pośród kwiatów i ziół. Jego pasją były studia nad leczniczymi właściwościami roślin. Kiedy pośród liści ludzie widzieli czerwony kolor, bez zastanowienia mówili, że: "To Iwan, Iwan Czaj! Ten od herbaty...".
Nikt nie zauważył, kiedy Iwan gdzieś przepadł bez wieści. Jednak w lesie i na jego skraju pojawiły się niespotykane dotąd czerwone kwiaty. Kiedy ludzie zauważyli je pierwszy raz, od razu pomyśleli że to koszula Iwana, i znowu powtarzali: "To Iwan, Iwan Czaj! Ten od herbaty...". Stąd wzięło się określenie dla kwiatów, które pojawiły się u nich tak nagle i niespodziewanie.
Po pewnym czasie, ludzie się do nich przyzwyczaili, ponieważ były to na prawdę piękne kwiaty o cudownym, aromatycznym zapachu. Pewnego razu wrzucono je do kotła z gotującą się wodą. Napar okazał się przyjemny i orzeźwiający. Koniec końców, we wsi Koporje, niedaleko Petersburga, zaczęto przygotowywać z liści i kwiatów Iwan Czaju leczniczy napar. Taka jest oto legenda o pojawieniu się na Rusi Koporskiego czaju...
Liście wierzbówki, zgodnie z informacją podaną na opakowaniu, pochodzą z Obwodu Moskiewskiego, a dokładniej z Taldomskiego rejonu (ros.
Талдомский район).
Teraz chciałbym przejść do parzenia. Na etykiecie znajdowała się informacja, że woda powinna mieć temperaturę 95 stopni, wykorzystując jedną łyżeczkę na każde 200 mililitrów wody. Parzenie powinno trwać od 5 do 7 minut. Same listki pachną z jednej strony słodko, ale z nutą wytrawności. Zapach ten kojarzy mi się z kwiatami, jednak nie jak w przypadku większości herbat - lekkimi, wiosennymi, a takimi letnimi, bardziej mięsistymi. Po 7 minutach przelałem gotowy napar do szklanego dzbanka. Już wtedy unosi się ciekawy aromat, który przyznam że skądś znam, ale nie potrafię go bliżej zidentyfikować. Jest na pewno kwiatowy (jak w przypadku suchych liści) ale nuty te są z jednej strony znajome, a z drugiej totalnie obce.
Napar wyszedł koloru złotego. z lekkim odcieniem brązu. Coś w stylu naparu z herbaty z letnich zbiorów z Darjeeling. Jednak smak to jedna z najprzyjemniejszych części zaparzania iwan czaju. Napar jest z jednej strony kwiatowy, z drugiej miodowy. Przypomina mi chwile dzieciństwa, kiedy biegaliśmy po łące, zbierając kwiaty i zioła (niczym Iwan z legendy) a także smak miodu, którym zajmował się mój dalszy wujek. Na prawdę zrobiło mi się bardzo przyjemnie.
Przy zaparzaniu Iwan Czaju towarzyszyły mi pamiątki z Rosji: matrioszka przywieziona w czerwcu z Moskwy, ręcznie malowana podstawka z Żostowa - prezent od Saszy. Nie mogę zapomnieć o głównym bohaterze dzisiejszego wpisu - liściach iwan czaju, który jest prezentem od Ani. Chwile te były z jednej strony wspomnieniem z dzieciństwa, z drugiej wspomnieniem niezapomnianych chwil spędzonych w Moskwie. Oby było ich więcej...
Wpis (w tym tłumaczenie legendy) powstał na podstawie źródeł:
ivan-tea.net/statya-o-chae/ | ivan-tea.net/legendy-ob-ivan-chae/ | ru.wikipedia.org/wiki/Иван-чай_узколистный pl.wikipedia.org/wiki/Wierzbówka_kiprzyca | http://pl.herbs2000.com/ziola/wierzbowka_k.htm | pl.wikipedia.org/wiki/Aleksander_Newski
